چطور از کودک سوگوار حمایت کنیم؟
چطور از کودک سوگوار حمایت کنیم؟
از دست دادن یک عزیز برای هر فردی تجربه‌ای دشوار است؛ اما وقتی کودکی با فقدان روبه‌رو می‌شود، نگرانی اطرافیان ممکن است بیشتر شود. والدین و نزدیکان کودک معمولاً نمی‌دانند چگونه با او درباره مرگ صحبت کنند، چه پاسخ‌هایی به پرسش‌هایش بدهند یا هنگام مشاهده رفتارهای غیرمنتظره چه واکنشی نشان دهند.
گاهی تصور می‌کنیم باید مراقب باشیم کودک ناراحت نشود، پاسخ همه سؤال‌هایش را بدانیم یا به هر شکلی از فکر کردن به فرد ازدست‌رفته دورش کنیم. بعضی اوقات نیز از ترس اینکه حرف نامناسبی بزنیم، ترجیح می‌دهیم اصلاً درباره اتفاقی که افتاده صحبت نکنیم.
اما حمایت از کودک سوگوار به معنای پیدا کردن جمله‌های بی‌نقص یا از بین بردن ناراحتی او نیست. گاهی مهم‌ترین کاری که می‌توانیم انجام دهیم، این است که با دقت بیشتری به کودک توجه کنیم، حرف‌ها و رفتارهایش را جدی بگیریم و برای شنیدن تجربه او آمادگی داشته باشیم.
مرکز حمایت از کودکان و خانواده‌های سوگوار «دوجی سنتر» (The Dougy Center) سه اصل را برای شکل دادن به رابطه‌ای معنادار و حمایت‌کننده با کودکان و بزرگسالان سوگوار مطرح می‌کند: آگاهی، بازتاب و پرسش.
این سه اصل می‌توانند راهنمای مناسبی برای همراهی با کودک سوگوار باشند؛ نه به‌عنوان فرمولی که در همه موقعیت‌ها پاسخ یکسانی دارد، بلکه به‌عنوان روشی برای حضور آگاهانه‌تر در کنار کودکی که در حال تجربه فقدان است.
۱. آگاهی؛ پیش از واکنش نشان دادن، بیشتر ببینیم و بشناسیم
نخستین قدم برای حمایت از کودک سوگوار، آگاهی از تجربه خودمان و تجربه کودک است.
هرکدام از ما ممکن است تجربه متفاوتی از سوگ داشته باشیم. این تجربه می‌تواند بر نگاه ما به غم، انتظاراتمان از افراد سوگوار و حتی واکنشمان به رفتار آن‌ها تأثیر بگذارد.
برای مثال، ممکن است وقتی ناراحت هستیم، ترجیح بدهیم مدتی تنها بمانیم. در نتیجه، وقتی کودکی پس از مرگ یکی از عزیزانش به اتاق خود می‌رود و با کسی صحبت نمی‌کند، تصور کنیم که او نیز به تنهایی نیاز دارد. درحالی‌که ممکن است کودک بخواهد کسی در کنارش بنشیند، حتی اگر نتواند درباره احساساتش صحبت کند.
آگاهی یعنی پیش از آنکه تجربه خودمان را به کودک تعمیم دهیم، بپذیریم که ممکن است او شرایط را به شکل متفاوتی تجربه کند.
به زمان‌ها و اتفاق‌های مهم زندگی کودک توجه کنیم
روز تولد فرد ازدست‌رفته، تعطیلات، سالگردها، مناسبت‌های خانوادگی یا حتی دیدن وسیله‌ای آشنا ممکن است خاطرات و احساسات کودک را زنده کند.
برای مثال، تصور کنید امروز تولد عمه روزاناست؛ عمه‌ای که از دنیا رفته است. مادر روزانا نمی‌داند دخترش در این روز چه احساسی خواهد داشت و آیا اصلاً درباره تولد عمه‌اش صحبت می‌کند یا نه.
آگاهی در چنین موقعیتی به این معناست که مادر این روز را فراموش نکند، اما از قبل نیز تصمیم نگیرد که روزانا حتماً ناراحت خواهد شد یا باید درباره عمه‌اش صحبت کند.
می‌توان به کودک فرصت داد تا در صورت تمایل درباره خاطراتش حرف بزند، چیزی را به یاد بیاورد یا حتی ترجیح دهد روز خود را مانند همیشه سپری کند.
به رفتار کودک بدون قضاوت نگاه کنیم
ممکن است کودک یک لحظه گریه کند و چند دقیقه بعد مشغول بازی شود. شاید درباره فرد ازدست‌رفته سؤال بپرسد و پس از آن سراغ موضوعی کاملاً معمولی برود. حتی ممکن است در موقعیتی که انتظار داریم ناراحت باشد، بخندد.
این رفتارها لزوماً به معنای فراموش کردن فرد ازدست‌رفته یا جدی نگرفتن فقدان نیستند. تجربه سوگ در کودکان ممکن است در فاصله‌های کوتاه میان احساسات مختلف، بازی و فعالیت‌های روزمره خود را نشان دهد.
بنابراین بهتر است از مقایسه واکنش کودک با انتظارات خودمان یا شیوه سوگواری بزرگسالان پرهیز کنیم. کودک ممکن است در یک روز چندین بار میان بازی، شادی، پرسش، ناراحتی و دلتنگی جابه‌جا شود.
به احساسات و انتظارات خودمان هم توجه کنیم
برای همراهی بهتر با کودک، لازم است واکنش‌های خودمان را نیز بشناسیم. از خودمان بپرسیم:
- آیا انتظار داریم کودک به شیوه خاصی سوگواری کند؟
- آیا ناراحتی او ما را نگران یا مضطرب می‌کند؟
- وقتی کودک می‌خندد یا بازی می‌کند، احساس آرامش می‌کنیم؟
- وقتی گریه می‌کند، بلافاصله به دنبال راهی برای آرام کردن او می‌گردیم؟
- آیا از صحبت درباره مرگ و فقدان با کودک می‌ترسیم؟
شناخت این واکنش‌ها کمک می‌کند کمتر بر اساس ترس‌ها و انتظارات خودمان رفتار کنیم و بیشتر به تجربه واقعی کودک توجه داشته باشیم.
۲. بازتاب؛ به کودک کمک کنیم احساسات و افکارش را بهتر بشناسد
بازتاب یعنی به چیزی که کودک می‌گوید یا کاری که انجام می‌دهد توجه کنیم و برداشت خودمان را به شکلی ساده و بدون قضاوت با او در میان بگذاریم.
در این روش، قرار نیست به کودک بگوییم دقیقاً چه احساسی دارد یا به‌جای او درباره اهمیت یک اتفاق تصمیم بگیریم. هدف این است که آنچه را می‌بینیم یا می‌شنویم به خودش بازتاب دهیم تا اگر تمایل داشت، بتواند بیشتر درباره تجربه‌اش صحبت کند.
برای مثال، تصور کنید روزانا درباره تولد سال گذشته عمه‌اش صحبت می‌کند. هم‌زمان بالا و پایین می‌پرد و از کیکی می‌گوید که آن روز خورده‌اند.
می‌توانیم بگوییم:
«داری از تولد سال گذشته عمه صحبت می‌کنی و خیلی هیجان‌زده به نظر می‌رسی. انگار آن روز خاطرات زیادی برایت دارد.»
یا اگر خودش گفته باشد که دلش برای عمه‌اش تنگ شده است، می‌توانیم بگوییم:
«امروز که تولد عمه است، دلت برایش تنگ شده. داری به تولد سال گذشته فکر می‌کنی.»
در چنین پاسخی، به‌جای اینکه بگوییم «می‌دانم چقدر ناراحتی» یا «نباید این‌قدر غصه بخوری»، چیزی را که از حرف‌ها و رفتار کودک متوجه شده‌ایم با او در میان می‌گذاریم.
چرا بازتاب دادن می‌تواند کمک‌کننده باشد؟
بازتاب دادن به کودک نشان می‌دهد که حرف‌ها و رفتارهایش دیده و شنیده می‌شوند. این روش همچنین می‌تواند فرصت بیشتری برای بیان تجربه‌های درونی او فراهم کند.
مهم‌ترین فایده‌های این شیوه عبارت‌اند از:
- به کودک نشان می‌دهد که احساسات و حرف‌هایش برای بزرگسالان اهمیت دارند.
- به او فرصت می‌دهد درباره خاطرات، احساسات و افکارش بیشتر صحبت کند.
- کمک می‌کند بدون ترس از قضاوت شدن، تجربه خودش را بیان کند.
- به بزرگسالان فرصت می‌دهد متوجه شوند برداشتشان از حال کودک تا چه اندازه درست بوده است.
- به شکل‌گیری فضایی امن‌تر برای گفت‌وگو درباره فقدان کمک می‌کند.
البته بازتاب دادن به این معنا نیست که باید برای هر رفتار کودک معنای عاطفی مشخصی پیدا کنیم. اگر نمی‌دانیم او چه احساسی دارد، لازم نیست حدس خود را به‌عنوان واقعیت بیان کنیم.
برای مثال، به‌جای اینکه بگوییم «الان عصبانی هستی چون پدرت را از دست داده‌ای»، می‌توانیم بگوییم: «می‌بینم که اسباب‌بازی‌ها را پرت می‌کنی. می‌خواهی برایم بگویی چه اتفاقی افتاده است؟»
این تفاوت اهمیت زیادی دارد؛ زیرا کودک حق دارد تجربه‌ای متفاوت از چیزی داشته باشد که ما تصور می‌کنیم.
۳. پرسش؛ به‌جای حدس زدن، برای شنیدن بیشتر فرصت ایجاد کنیم
پس از اینکه به حرف‌ها و رفتار کودک توجه کردیم و برداشت خود را با او در میان گذاشتیم، می‌توانیم بررسی کنیم که آیا پرسیدن یک سؤال به ادامه گفت‌وگو کمک می‌کند یا نه.
قرار نیست هر سکوتی را با سؤال پر کنیم یا کودک را وادار کنیم درباره فرد ازدست‌رفته صحبت کند. گاهی همین که در کنارش هستیم و برای شنیدن آماده‌ایم، کافی است.
اما زمانی که به نظر می‌رسد کودک تمایل دارد بیشتر صحبت کند، یک سؤال ساده و باز می‌تواند به او فرصت دهد خاطرات، احساسات یا افکارش را با ما در میان بگذارد.
برای مثال، در موقعیت روزانا می‌توانیم بپرسیم:
- «بیشتر از همه چه چیزی از عمه به یادت مانده است؟»
- «وقتی به تولد سال گذشته فکر می‌کنی، چه چیزی به یادت می‌آید؟»
- «عمه معمولاً چه کیکی دوست داشت؟»
- «دوست داری درباره عمه صحبت کنیم یا ترجیح می‌دهی فعلاً بازی کنی؟»
این سؤال‌ها کودک را به سمت یک پاسخ مشخص هدایت نمی‌کنند و به او اجازه می‌دهند تصمیم بگیرد که تا چه اندازه می‌خواهد درباره موضوع صحبت کند.
گاهی نیز می‌توانیم درباره احساسات او سؤال کنیم؛ برای مثال:
«وقتی به عمه فکر می‌کنی، چه احساسی داری؟»
یا:
«وقتی ناراحت می‌شوی، این احساس را در کجای بدنت متوجه می‌شوی؟»
پرسش دوم ممکن است برای برخی از کودکانی که هنوز نمی‌توانند احساسات خود را به‌راحتی با کلمات توضیح دهند، راه دیگری برای توجه به تجربه درونی‌شان فراهم کند. بااین‌حال، این سؤال برای همه کودکان یا همه موقعیت‌ها مناسب نیست.
هنگام سؤال پرسیدن، به چه نکاتی توجه کنیم؟
سؤال‌ها ساده و متناسب با سن کودک باشند.
لازم نیست درباره سوگ با زبانی پیچیده صحبت کنیم. سؤال‌های روشن و کوتاه معمولاً فرصت بیشتری برای پاسخ دادن در اختیار کودک قرار می‌دهند.
برای دریافت پاسخ عجله نکنیم.
ممکن است کودک به زمان نیاز داشته باشد یا اصلاً نخواهد پاسخ دهد. سکوت او را نباید به معنای بی‌اعتمادی، بی‌تفاوتی یا ناتوانی در سوگواری تعبیر کنیم.
سؤال را به شکلی مطرح نکنیم که پاسخ خاصی را تحمیل کند.
برای مثال، به‌جای اینکه بپرسیم «خیلی دلت برای مادرت تنگ شده، درست است؟»، می‌توانیم بگوییم: «این روزها وقتی به مادرت فکر می‌کنی، چه چیزهایی به ذهنت می‌آید؟»
به پاسخ کودک گوش دهیم، حتی اگر با انتظار ما تفاوت داشته باشد.
ممکن است کودک به‌جای گفتن اینکه دلش برای فرد ازدست‌رفته تنگ شده است، درباره خاطره‌ای خنده‌دار صحبت کند یا بگوید که از اتفاقی عصبانی است. لازم نیست بلافاصله گفت‌وگو را به سمت غم یا دلتنگی برگردانیم.
مهم‌تر از تعداد سؤال‌هایی که می‌پرسیم، این است که کودک احساس کند برای بیان تجربه خودش آزادی دارد.
آگاهی، بازتاب و پرسش چگونه در کنار هم قرار می‌گیرند؟
این سه اصل قرار نیست به ترتیب ثابت و اجباری اجرا شوند. آن‌ها بیشتر شبیه سه راهنما هستند که کمک می‌کنند پیش از واکنش نشان دادن، مکث کنیم و با توجه بیشتری در کنار کودک باشیم.
برای مثال، اگر روزانا در روز تولد عمه‌اش درباره کیک سال گذشته صحبت می‌کند و هم‌زمان بالا و پایین می‌پرد، می‌توانیم این‌طور پیش برویم:
آگاهی: می‌دانیم امروز تولد عمه روزاناست و این روز ممکن است برای او معنای خاصی داشته باشد. درعین‌حال، از قبل فرض نمی‌کنیم که حتماً ناراحت است.
بازتاب: به حرف‌ها و رفتار او توجه می‌کنیم و می‌گوییم: «داری از تولد سال گذشته عمه صحبت می‌کنی. انگار آن روز خاطرات زیادی برای یادآوری داری.»
پرسش: اگر روزانا تمایل داشت گفت‌وگو را ادامه دهد، می‌پرسیم: «دوست داری بیشتر از آن روز برایم بگویی؟»
ممکن است روزانا با اشتیاق درباره کیک صحبت کند، از دلتنگی‌اش بگوید یا گفت‌وگو را رها کند و سراغ بازی برود. هر سه حالت می‌توانند فرصتی برای شناخت بهتر تجربه او باشند.
نکته مهم این است که به‌جای تلاش برای هدایت احساسات کودک به مسیری که از نظر ما مناسب‌تر است، به او فرصت دهیم تجربه خودش را با امنیت بیشتری بیان کند.
هنگام صحبت با کودک سوگوار از چه رفتارهایی پرهیز کنیم؟
گاهی نگرانی بزرگسالان باعث می‌شود رفتارهایی انجام دهند که هرچند با نیت حمایت و آرام کردن کودک همراه است، ممکن است فرصت بیان احساسات را از او بگیرد.
برای همراهی بهتر با کودک، توجه به چند نکته ضروری است:
۱. احساسات کودک را کوچک نشماریم
جمله‌هایی مانند «چیزی نیست»، «گریه نکن» یا «تو که هنوز کوچکی و چیزی نمی‌فهمی» ممکن است این پیام را به کودک منتقل کنند که احساساتش اهمیت ندارند.
به‌جای نادیده گرفتن ناراحتی او، می‌توانیم بگوییم: «می‌فهمم که این اتفاق برایت سخت است. اگر دوست داشتی، می‌توانی درباره‌اش با من صحبت کنی.»
۲. برای پایان یافتن سوگ به کودک فشار نیاوریم
نباید انتظار داشته باشیم کودک پس از مدت مشخصی دیگر درباره فرد فوت‌شده صحبت نکند یا دلتنگ او نباشد.
ممکن است کودک پس از گذشت ماه‌ها یا حتی سال‌ها، در مناسبت‌های خاص دوباره به یاد فرد ازدست‌رفته بیفتد. این موضوع لزوماً نشانه وجود مشکل نیست.
۳. از دادن وعده‌های غیرواقعی خودداری کنیم
اگر کودک درباره آینده، سلامت اعضای خانواده یا احتمال مرگ افراد دیگر سؤال می‌کند، بهتر است با صداقت و متناسب با سن او پاسخ دهیم.
وعده‌هایی مانند «هیچ‌وقت اتفاق بدی برای تو نمی‌افتد» یا «هیچ‌کس دیگری از خانواده نمی‌میرد» ممکن است آرامش موقتی ایجاد کنند، اما تضمین‌هایی هستند که نمی‌توانیم به آن‌ها متعهد باشیم.
بهتر است به کودک اطمینان دهیم که بزرگسالان برای مراقبت از او تلاش می‌کنند و در صورت نگرانی می‌تواند سؤال‌هایش را مطرح کند.
۴. کودک را مجبور به صحبت کردن نکنیم
ممکن است کودک در یک روز تمایلی به صحبت درباره فرد ازدست‌رفته نداشته باشد. نباید او را مجبور کنیم خاطراتش را تعریف کند، گریه کند یا احساساتش را توضیح دهد.
می‌توانیم به او بگوییم: «هر وقت دوست داشتی درباره‌اش صحبت کنی، من آماده‌ام به حرف‌هایت گوش بدهم.»
۵. واکنش کودک را با دیگران مقایسه نکنیم
هر کودک تجربه متفاوتی از فقدان دارد. مقایسه او با خواهر، برادر یا کودکان دیگر خانواده می‌تواند احساس ناکافی بودن یا اشتباه بودن واکنش‌هایش را ایجاد کند.
بهتر است به‌جای مقایسه، به نیازها و شرایط فردی کودک توجه کنیم.
چگونه به کودک کمک کنیم احساس امنیت بیشتری داشته باشد؟
حمایت از کودک سوگوار فقط به گفت‌وگو درباره فرد ازدست‌رفته محدود نمی‌شود. حفظ ارتباط عاطفی، توجه به نیازهای روزمره و ایجاد فضایی قابل پیش‌بینی نیز می‌تواند به کودک کمک کند.
حفظ برنامه‌های روزمره: تا جایی که شرایط اجازه می‌دهد، بهتر است برنامه‌هایی مانند زمان خواب، غذا خوردن، رفتن به مدرسه و بازی حفظ شوند. آشنایی با فعالیت‌های روزمره می‌تواند به کودک احساس ثبات بیشتری بدهد.
اطمینان دادن درباره مراقبت از او: ممکن است کودک پس از مرگ یکی از نزدیکانش درباره آینده و امنیت خود نگران شود. لازم است با زبانی روشن و متناسب با سنش توضیح دهیم چه کسانی از او مراقبت می‌کنند و در صورت نیاز می‌تواند به چه افرادی مراجعه کند.
اجازه دادن به بازی و شادی: بازی کردن، خندیدن و سرگرم شدن به معنای فراموش کردن فرد ازدست‌رفته نیست. کودک همچنان به فرصت‌هایی برای بازی، یادگیری و تجربه لحظات خوشایند نیاز دارد.
حفظ امکان یادآوری فرد ازدست‌رفته: اگر کودک تمایل دارد درباره فرد فوت‌شده صحبت کند، عکس‌های او را ببیند یا خاطراتش را تعریف کند، می‌توانیم فضایی برای این کار فراهم کنیم. لازم نیست یاد و خاطره فرد ازدست‌رفته به موضوعی ممنوع در خانواده تبدیل شود.
توجه به نیازهای عاطفی کودک: گاهی کودک به صحبت کردن نیاز دارد و گاهی فقط می‌خواهد کسی کنارش باشد. بهتر است به نشانه‌های رفتاری و درخواست‌های او توجه کنیم و حمایت خود را متناسب با نیازش ارائه دهیم.
چه زمانی بهتر است برای کودک سوگوار از متخصص کمک بگیریم؟
بسیاری از کودکان با حمایت خانواده و اطرافیان می‌توانند به‌تدریج با شرایط جدید سازگار شوند. بااین‌حال، گاهی شدت یا تداوم مشکلات به‌گونه‌ای است که دریافت کمک تخصصی می‌تواند ضروری باشد.
اگر کودک برای مدت طولانی با مشکلاتی روبه‌رو است که زندگی روزمره او را به‌شدت تحت تأثیر قرار داده‌اند، بهتر است از روان‌شناس کودک یا متخصص آشنا با موضوع سوگ کمک بگیریم.
برخی از نشانه‌هایی که نیازمند توجه بیشتر هستند عبارت‌اند از:
- اختلال شدید یا مداوم در خواب و تغذیه؛
- کناره‌گیری طولانی‌مدت از فعالیت‌ها و ارتباط با دیگران؛
- دشواری قابل توجه در حضور در مدرسه یا انجام فعالیت‌های روزمره؛
- ترس و اضطراب شدیدی که زندگی کودک را مختل می‌کند؛
- احساس گناه یا سرزنش مداوم خود به دلیل اتفاقی که افتاده است؛
- رفتارهایی که به سلامت کودک یا دیگران آسیب می‌رسانند؛
- صحبت درباره آسیب زدن به خود یا نخواستن ادامه زندگی.
وجود یک نشانه به‌تنهایی به معنای وجود اختلال روان‌شناختی نیست؛ اما شدت، تداوم و تأثیر آن بر زندگی کودک اهمیت دارد. در صورت مطرح شدن آسیب به خود یا خطر فوری، باید بدون تأخیر از خدمات تخصصی و اورژانسی کمک گرفت.
کمک گرفتن از متخصص به معنای اشتباه بودن شیوه سوگواری کودک یا ناتوانی خانواده نیست. گاهی همراهی یک فرد متخصص می‌تواند به کودک و اعضای خانواده کمک کند تا راه‌های مناسب‌تری برای مواجهه با فقدان پیدا کنند.
حمایت از کودک سوگوار یعنی چه؟
وقتی کودکی عزیزی را از دست می‌دهد، ممکن است بزرگسالان اطراف او نیز درگیر سوگ، نگرانی و سردرگمی باشند. شاید نگران باشیم که مبادا حرف اشتباهی بزنیم یا رفتاری انجام دهیم که ناراحتی کودک را بیشتر کند.
اما لازم نیست همیشه بدانیم چه بگوییم یا چگونه همه‌چیز را حل کنیم. می‌توانیم اشتباه کنیم، دوباره تلاش کنیم و به‌تدریج یاد بگیریم که چگونه بهتر گوش دهیم.
سه اصل آگاهی، بازتاب و پرسش یادآوری می‌کنند که حمایت از کودک سوگوار فقط به حرف‌هایی که به او می‌زنیم محدود نیست؛ بلکه به نحوه نگاه کردن ما به تجربه او، آمادگی‌مان برای شنیدن و احترامی که برای احساسات و انتخاب‌هایش قائلیم نیز مربوط می‌شود.
گاهی کودک می‌خواهد درباره فرد ازدست‌رفته صحبت کند و گاهی تمایلی به این کار ندارد. گاهی گریه می‌کند و گاهی بازی می‌کند. ممکن است سؤال‌هایی بپرسد که پاسخ دادن به آن‌ها برای ما نیز دشوار باشد.
در چنین لحظه‌هایی، لازم نیست برای هر چیزی پاسخ آماده داشته باشیم. می‌توانیم با صداقت، مهربانی و بدون قضاوت در کنارش بمانیم.
قرار نیست غم کودک را از بین ببریم؛ قرار است کمک کنیم برای تجربه کردن و بیان کردن آن تنها نماند.
سؤالات متداول:
چگونه با کودک سوگوار رفتار کنیم؟
برای همراهی با کودک سوگوار، ابتدا باید به احساسات و رفتارهای او بدون قضاوت توجه کنیم. به او فرصت دهیم درباره تجربه‌اش صحبت کند، به پرسش‌هایش صادقانه و متناسب با سنش پاسخ دهیم و از مجبور کردن او به صحبت یا ابراز احساسات خودداری کنیم.
سه اصل آگاهی، بازتاب و پرسش در حمایت از کودک سوگوار چیست؟
آگاهی یعنی تجربه و واکنش‌های خودمان و شرایط کودک را بشناسیم. بازتاب یعنی آنچه را از حرف‌ها و رفتار کودک متوجه شده‌ایم، بدون قضاوت با او در میان بگذاریم. پرسش نیز به معنای مطرح کردن سؤال‌های ساده و باز برای فراهم کردن فرصت گفت‌وگو است.
آیا بازی و خندیدن کودک بعد از مرگ یکی از عزیزان طبیعی است؟
بله. کودکان ممکن است در فاصله‌های کوتاه میان احساسات مختلف جابه‌جا شوند. بازی کردن، خندیدن یا سرگرم شدن به معنای فراموش کردن فرد ازدست‌رفته نیست و نباید کودک را به دلیل داشتن لحظات شاد سرزنش کرد.
اگر کودک نخواهد درباره فرد فوت‌شده صحبت کند، چه کنیم؟
نباید او را مجبور به صحبت کردن کنیم. می‌توانیم به کودک اطمینان دهیم که هر زمان تمایل داشت، برای شنیدن حرف‌هایش آماده هستیم. گاهی حضور آرام و حمایت‌کننده بزرگسال بدون نیاز به گفت‌وگو، همان چیزی است که کودک به آن احتیاج دارد.
آیا باید کودک را به مراسم سوگواری ببریم؟
این تصمیم به سن کودک، شرایط روحی او، نوع مراسم و تمایلش بستگی دارد. بهتر است پیش از حضور، با زبانی روشن و متناسب با سن کودک توضیح دهیم که در مراسم چه اتفاقی می‌افتد و چه افرادی حضور دارند. همچنین باید به او فرصت انتخاب و امکان خارج شدن از مراسم در صورت ناراحتی داده شود.
چه زمانی کودک سوگوار به روان‌شناس نیاز دارد؟
اگر ناراحتی، اضطراب یا تغییرات رفتاری کودک شدید و مداوم باشد و زندگی روزمره، روابط یا عملکرد تحصیلی او را به‌شدت مختل کند، بهتر است از روان‌شناس کودک یا متخصص آشنا با سوگ کمک بگیریم. صحبت درباره آسیب زدن به خود نیز نیازمند پیگیری فوری و تخصصی است.
آیا صحبت کردن درباره فرد فوت‌شده باعث ناراحتی بیشتر کودک می‌شود؟
صحبت درباره فرد ازدست‌رفته لزوماً باعث تشدید ناراحتی کودک نمی‌شود. اگر کودک تمایل داشته باشد، می‌توانیم به او فرصت دهیم خاطرات و احساساتش را بیان کند. مهم این است که گفت‌وگو با اجبار همراه نباشد و کودک بتواند هر زمان که خواست آن را متوقف کند.
