چطور با فرد سوگوار صحبت کنیم؟
چطور با فرد سوگوار صحبت کنیم؟
وقتی یکی از نزدیکانمان عزیزی را از دست داده، با بیماری یا جدایی روبه‌رو شده یا روزهای دشواری را پشت سر می‌گذارد، معمولاً اولین سؤالی که به ذهنمان می‌رسد این است: «چه بگویم؟»
می‌ترسیم حرفی بزنیم و ناراحتی او را بیشتر کنیم. نگرانیم با حرف‌هایمان خاطره‌ای دردناک را زنده کنیم یا جمله‌ای بگوییم که نامناسب به نظر برسد. برای همین گاهی ترجیح می‌دهیم چیزی نگوییم؛ پیام نمی‌دهیم، تماس نمی‌گیریم و وقتی او را می‌بینیم، درباره همه‌چیز صحبت می‌کنیم، جز اتفاقی که زندگی‌اش را تحت تأثیر قرار داده است.
شاید تصور کنیم با این سکوت، ملاحظه او را می‌کنیم؛ اما گاهی نتیجه برعکس است. وقتی اطرافیان از صحبت درباره اتفاقی که افتاده فرار می‌کنند، ممکن است فرد سوگوار احساس کند دردش دیده نمی‌شود یا باید در حضور دیگران طوری رفتار کند که انگار همه‌چیز عادی است.
درحالی‌که شاید چیزی که بیش از هر چیز به آن نیاز دارد، شنیدن این پیام باشد:
«می‌دانم روزهای سختی را می‌گذرانی. لازم نیست جلوی من وانمود کنی که حالت خوب است.»
قرار نیست برای درد او راه‌حل داشته باشید یا حالش را فوراً بهتر کنید. گاهی کافی است نشان دهید که متوجه شرایطش هستید و قرار نیست به‌خاطر دشوار بودن این موقعیت از او فاصله بگیرید.
۱. درباره اتفاقی که افتاده حرف بزنید
فرقی نمی‌کند فرد مقابل با سوگ، بیماری، جدایی، یک تجربه ترسناک یا اتفاق دشوار دیگری روبه‌رو شده باشد؛ وقتی اتفاق مهمی در زندگی کسی رخ داده، لازم نیست وانمود کنیم هیچ اتفاقی نیفتاده است.
برای شروع گفت‌وگو هم نیازی به پیدا کردن جمله‌ای خاص و تأثیرگذار ندارید. گاهی یک جمله ساده کافی است:
- «می‌دانم این روزها خیلی سخت می‌گذرد. فقط خواستم بدانی به فکرت هستم.»
- «نمی‌دانم چه باید بگویم، اما نمی‌خواستم به‌خاطر ندانستن حرف مناسب از تو فاصله بگیرم.»
- «می‌دانم اتفاق سختی را پشت سر می‌گذاری. اگر دوست داشتی درباره‌اش حرف بزنی، من گوش می‌دهم.»
این جمله‌ها به طرف مقابل نشان می‌دهند که شرایط او را می‌بینید و قرار نیست برای حفظ ظاهر، موضوع را نادیده بگیرید.
به‌جای «خوبی؟» کمی واقعی‌تر بپرسید
«خوبی؟» سؤال نامناسبی نیست، اما در بسیاری از موقعیت‌ها به یک احوال‌پرسی معمولی تبدیل می‌شود و پاسخ آن هم اغلب چیزی شبیه «ممنون، خوبم» است.
اگر واقعاً می‌خواهید از حال فرد مقابل باخبر شوید، می‌توانید سؤال‌های بازتر و مشخص‌تری بپرسید:
- «این روزها چطور می‌گذرد؟»
- «امروز واقعاً چه حالی داری؟»
- «این چند وقت چه چیزی بیشتر از همه برایت سخت بوده؟»
- «دوست داری درباره چیزی که می‌گذرد صحبت کنی؟»
این سؤال‌ها به فرد مقابل فرصت می‌دهند در صورت تمایل، به‌جای یک پاسخ کوتاه و از روی عادت، درباره احساسات و تجربه‌اش حرف بزند.
۲. اگر نمی‌دانید چه بگویید، همین را صادقانه بیان کنید
گاهی اعتراف به ندانستن، از گفتن جمله‌های آماده و کلیشه‌ای مؤثرتر است.
می‌توانید خیلی ساده بگویید:
«راستش نمی‌دانم چه باید بگویم.»
یا کمی بیشتر توضیح دهید:
«می‌ترسم چیزی بگویم که ناراحتت کند، اما نمی‌خواهم به‌خاطر این ترس اصلاً درباره اتفاقی که افتاده حرف نزنم.»
لازم نیست همیشه بدانیم چطور با درد دیگران روبه‌رو شویم. به‌خصوص اگر خودمان هم در مواجهه با احساسات دشوار راحت نباشیم، شروع چنین گفت‌وگویی ممکن است برایمان سخت باشد.
اما ارتباط برقرار کردن درباره موضوعات دشوار، با تمرین و تجربه آسان‌تر می‌شود. اگر کسی را می‌شناسید که روزهای سختی را می‌گذراند، لازم نیست منتظر بمانید تا جمله‌ای بی‌نقص پیدا کنید. صداقت و توجه شما می‌تواند نقطه شروع خوبی باشد.
۳. اگر گفت‌وگوی رودررو سخت است، راه دیگری پیدا کنید
برای همراهی با فرد سوگوار لازم نیست حتماً روبه‌روی هم بنشینید و گفت‌وگویی طولانی و جدی داشته باشید. اگر شروع صحبت حضوری برایتان دشوار است، می‌توانید راه دیگری را انتخاب کنید:
- یک پیام کوتاه بفرستید.
- تماس بگیرید.
- یک پیام صوتی بفرستید.
- هنگام قدم زدن، رانندگی یا انجام یک فعالیت مشترک سر صحبت را باز کنید.
گاهی صحبت کردن درباره موضوعات دشوار، وقتی افراد مشغول فعالیت دیگری هستند، راحت‌تر می‌شود.
برای شروع هم می‌توانید از پیام‌های ساده‌ای استفاده کنید:
«لازم نیست همین حالا جواب بدهی. فقط خواستم بدانی به فکرت هستم.»
«اگر زمانی دلت خواست حرف بزنی، من هستم.»
«اگر کاری از دستم برمی‌آید که کمی از فشار این روزها کم کند، خوشحال می‌شوم انجامش بدهم.»
مهم این نیست که گفت‌وگو دقیقاً چگونه آغاز شود؛ مهم این است که راهی برای نشان دادن توجه و حضور خود پیدا کنید.
۴. انتظار نداشته باشید حتماً پاسخ بدهد
اینکه شما برای شروع گفت‌وگو قدم برداشته‌اید، به این معنا نیست که طرف مقابل هم باید همان لحظه آماده صحبت کردن باشد.
ممکن است مشغول باشد، در موقعیت مناسبی قرار نداشته باشد، نخواهد جزئیات اتفاق را با دیگران در میان بگذارد یا هنوز آمادگی حرف زدن نداشته باشد. حتی ممکن است ترجیح دهد اصلاً درباره آن موضوع صحبت نکند.
در چنین شرایطی، به خواسته‌اش احترام بگذارید و برای صحبت کردن به او فشار نیاورید. می‌توانید بگویید:
«باشه، لازم نیست الان درباره‌اش حرف بزنیم. هر وقت خواستی، من هستم.»
هدف از شروع گفت‌وگو این نیست که فرد مقابل را وادار به درد دل کردن کنید؛ هدف این است که بداند اگر روزی خواست حرف بزند، کسی هست که به او گوش دهد.
حتی اگر گفت‌وگوی مفصلی شکل نگیرد، تلاش شما بی‌معنا نیست. همین که نشان داده‌اید شرایط او را دیده‌اید و از سختی‌هایش فرار نمی‌کنید، می‌تواند برایش ارزشمند باشد.
۵. گوش بدهید؛ قرار نیست همه‌چیز را درست کنید
وقتی کسی که دوستش داریم درد می‌کشد، طبیعی است که بخواهیم کاری برایش انجام دهیم. دوست داریم غمش کمتر شود، آرامش پیدا کند و شرایطش تغییر کند.
اما گاهی همین میل به کمک کردن باعث می‌شود خیلی زود سراغ نصیحت و راه‌حل برویم:
- «باید خودت را مشغول کنی.»
- «بهتر است دوباره به سر کار برگردی.»
- «باید بیشتر بیرون بروی.»
- «کم‌کم همه‌چیز درست می‌شود.»
- «باید قوی باشی.»
بااین‌حال، بعضی دردها چیزی نیستند که بتوان آن‌ها را با چند توصیه برطرف کرد. فقدان یک عزیز را نمی‌توان جبران کرد و تجربه بیماری، آسیب یا یک اتفاق تلخ را نمی‌توان با چند جمله از بین برد.
حتی وقتی مسئله‌ای راه‌حل عملی دارد، اگر پیش از شنیدن حرف‌های فرد مقابل شروع به پیشنهاد دادن کنیم، ممکن است این احساس را به او منتقل کنیم که حرف‌هایش را واقعاً نشنیده‌ایم.
گاهی فرد سوگوار یا کسی که روزهای سختی را می‌گذراند، در آن لحظه به دنبال راه‌حل نیست؛ فقط می‌خواهد فرصتی داشته باشد تا بدون قضاوت شنیده شود.
به‌جای راه‌حل دادن، سؤال بپرسید
پیش از آنکه پیشنهاد یا توصیه‌ای مطرح کنید، تلاش کنید بفهمید طرف مقابل دقیقاً چه چیزی را تجربه می‌کند.
می‌توانید بپرسید:
- «این روزها بیشتر چه چیزی ذهنت را درگیر کرده است؟»
- «این هفته چه چیزی برایت سخت‌تر بوده؟»
- «بیشتر از همه از چه چیزی خسته‌ای؟»
- «دوست داری فقط به حرف‌هایت گوش بدهم یا ترجیح می‌دهی با هم به دنبال راهی برای حل مسئله بگردیم؟»
سؤال آخر به‌خصوص می‌تواند کمک‌کننده باشد؛ چون به شما نشان می‌دهد فرد مقابل در آن لحظه به شنیده شدن نیاز دارد یا از شما انتظار کمک عملی و پیشنهاد دارد.
چیزی را که می‌شنوید، واقعاً بشنوید
فرض کنید دوستتان می‌گوید:
«این چند وقت هم باید حواسم به بچه‌ها باشد، هم کارهای خانه را انجام بدهم و هم خودم با این اتفاق کنار بیایم. دیگر واقعاً خسته شده‌ام.»
لازم نیست بلافاصله بگویید: «خب، از خواهرت کمک بگیر.»
می‌توانید پاسخ دهید:
«خیلی سنگین است که همه این مسئولیت‌ها هم‌زمان روی دوشت افتاده است.»
یا اگر می‌گوید:
«اصلاً نمی‌دانم از این به بعد چه اتفاقی می‌افتد.»
به‌جای اینکه سریع اطمینان بدهید «نگران نباش، همه‌چیز درست می‌شود»، می‌توانید بگویید:
«انگار ندانستن اینکه بعدش چه می‌شود، خیلی ترسناک است.»
در چنین پاسخ‌هایی تلاش می‌کنید تجربه و احساس فرد مقابل را بفهمید، نه اینکه با عجله آن را تغییر دهید یا تمام کنید.
۶. مراقب جمله‌هایی باشید که با «باید» شروع می‌شوند
وقتی کسی در شرایط دشواری قرار دارد، ممکن است ناخواسته با جمله‌هایی او را تحت فشار بگذاریم:
- «باید قوی باشی.»
- «باید خودت را مشغول کنی.»
- «باید کم‌کم به زندگی عادی برگردی.»
- «باید به‌خاطر بچه‌ها خودت را جمع‌وجور کنی.»
اما فردی که درگیر سوگ یا یک تجربه دشوار است، ممکن است همین حالا هم فشار زیادی را تحمل کند. اضافه کردن توصیه‌های پی‌درپی، گاهی این احساس را ایجاد می‌کند که حتی در تجربه کردن احساساتش هم باید مطابق انتظار دیگران رفتار کند.
به‌جای اینکه بگویید «باید این کار را انجام بدهی»، می‌توانید بگویید:
«می‌دانم نمی‌توانم این اتفاق را برایت تغییر بدهم، اما می‌خواهم بدانی که کنارت هستم.»
تفاوت این دو نوع پاسخ مهم است: یکی به فرد می‌گوید چگونه باید رفتار کند و دیگری به او اطمینان می‌دهد که برای همراهی، لازم نیست احساساتش را پنهان کند.
۷. مراقب جمله‌هایی باشید که درد را کوچک می‌کنند
بسیاری از جمله‌هایی که برای دلداری دادن استفاده می‌کنیم، از روی محبت و با نیت خوب گفته می‌شوند؛ اما ممکن است تأثیری متفاوت از آنچه انتظار داریم داشته باشند.
برای مثال:
- «همه‌چیز حکمتی دارد.»
- «قسمت بوده است.»
- «زمان همه‌چیز را حل می‌کند.»
- «باید قوی باشی.»
- «به‌خاطر بچه‌ها خودت را جمع‌وجور کن.»
- «دیگر به آن فکر نکن.»
- «خدا بزرگ است.»
ممکن است هدف شما آرام کردن فرد مقابل باشد، اما او این پیام را دریافت کند که نباید تا این اندازه ناراحت باشد یا باید هرچه زودتر با اتفاق کنار بیاید.
به‌جای توضیح دادن، توجیه کردن یا کوچک شمردن درد، می‌توانید از جمله‌های ساده‌تری استفاده کنید:
- «خیلی سخت است.»
- «تصور می‌کنم این شرایط چقدر سنگین باشد.»
- «می‌فهمم که این اتفاق چقدر به تو فشار آورده است.»
- «نمی‌دانم دقیقاً چه احساسی داری، اما می‌دانم روزهای سختی را می‌گذرانی.»
- «اگر دوست داری درباره‌اش حرف بزنی، من گوش می‌دهم.»
لازم نیست برای اتفاقی که افتاده دلیل پیدا کنید یا فرد سوگوار را قانع کنید که همه‌چیز به‌زودی بهتر می‌شود. گاهی شنیده شدن و پذیرفته شدن احساسات، حمایت ارزشمندتری از نصیحت‌های پی‌درپی است.
۸. حمایت را به یک گفت‌وگو محدود نکنید
گاهی اطرافیان در روزهای اول یک اتفاق سخت، پیام می‌دهند یا تماس می‌گیرند؛ اما با گذشت زمان، ارتباط‌ها کمتر می‌شود. درحالی‌که نیاز فرد به همراهی ممکن است همچنان ادامه داشته باشد.
اگر می‌خواهید واقعاً کنار کسی باشید، لازم نیست همه حمایت شما در یک گفت‌وگو خلاصه شود. می‌توانید چند روز بعد دوباره سراغش را بگیرید، درباره حالش بپرسید یا برای یک کار مشخص پیشنهاد کمک بدهید.
برای مثال، به‌جای اینکه فقط بگویید «اگر کاری داشتی خبر بده»، می‌توانید پیشنهاد روشن‌تری مطرح کنید:
«اگر دوست داشته باشی، فردا می‌توانم برای خرید یا انجام کارهای روزمره کمکت کنم.»
یا:
«این هفته فرصت داری با هم کمی قدم بزنیم؟»
البته پیشنهاد کمک هم باید با خواسته و شرایط فرد مقابل هماهنگ باشد. اگر تمایلی نداشت، به تصمیمش احترام بگذارید.
گاهی شنیده شدن، خودش نوعی حمایت است
ما همیشه نمی‌توانیم کاری کنیم که آدمی که دوستش داریم کمتر غصه بخورد. بعضی اتفاق‌ها قابل تغییر نیستند، بعضی آدم‌ها را نمی‌توان برگرداند و بعضی سؤال‌ها شاید هیچ‌وقت پاسخ کاملی پیدا نکنند.
اما می‌توانیم کاری کنیم که فرد در تجربه این روزهای دشوار احساس تنهایی نکند.
می‌توانیم به حرف‌هایش گوش بدهیم، سراغش را بگیریم، اجازه بدهیم درباره کسی که از دست داده صحبت کند، هنگام شنیدن نام او موضوع را عوض نکنیم و از گریه کردنش نترسیم.
قرار نیست غم او را از بین ببریم. قرار نیست حالش را فوراً خوب کنیم یا پاسخ همه سؤال‌هایش را بدانیم. گاهی کافی است کنارش بمانیم و به او نشان دهیم که برای شنیدن و همراهی کردن، نیازی نیست احساساتش را پنهان کند.
شاید یکی از مهم‌ترین شکل‌های حمایت همین پیام ساده باشد:
«می‌بینمت. می‌دانم سخت است. لازم نیست جلوی من قوی باشی. من اینجا هستم.»
شروع چنین گفت‌وگویی ممکن است دشوار باشد، اما لازم نیست حرف کاملی برای گفتن داشته باشید. گاهی فقط کافی است سکوت را بشکنید و اجازه دهید طرف مقابل بداند که دردش را می‌بینید.
پرسش‌های متداول:
۱. به فرد سوگوار چه بگوییم؟
لازم نیست جمله‌ای خاص یا پیچیده پیدا کنید. می‌توانید بگویید: «می‌دانم روزهای سختی را می‌گذرانی و اگر دوست داشتی حرف بزنی، من گوش می‌دهم.» مهم‌تر از انتخاب جمله مناسب، نشان دادن توجه و آمادگی برای شنیدن است.
۲. اگر ندانیم با فرد سوگوار چه بگوییم، بهتر است سکوت کنیم؟
نه لزوماً. سکوت و فاصله گرفتن ممکن است باعث شود فرد احساس کند دردش دیده نمی‌شود. بهتر است صادقانه بگویید نمی‌دانید چه باید بگویید، اما نمی‌خواهید به‌خاطر این ندانستن از او فاصله بگیرید.
۳. وقتی فرد سوگوار تمایلی به صحبت کردن ندارد، چه کنیم؟
به خواسته او احترام بگذارید و برای صحبت کردن اصرار نکنید. می‌توانید بگویید: «لازم نیست الان درباره‌اش حرف بزنی. هر وقت خواستی، من هستم.» پیگیری محترمانه و بدون فشار نیز می‌تواند نشان‌دهنده حمایت شما باشد.
۴. آیا باید به فرد سوگوار راه‌حل پیشنهاد بدهیم؟
نه همیشه. گاهی فرد سوگوار بیشتر از راه‌حل به شنیده شدن نیاز دارد. بهتر است ابتدا به حرف‌هایش گوش دهید و در صورت لزوم بپرسید که آیا دوست دارد فقط شنونده او باشید یا برای پیدا کردن راه‌حل کمکش کنید.
۵. چه جمله‌هایی را نباید به فرد سوگوار بگوییم؟
جمله‌هایی مانند «باید قوی باشی»، «زمان همه‌چیز را حل می‌کند»، «دیگر به آن فکر نکن» یا «همه‌چیز حکمتی دارد» ممکن است ناخواسته احساسات فرد را کم‌اهمیت جلوه دهند. بهتر است به‌جای این جملات، احساس او را بپذیرید و بدون قضاوت به حرف‌هایش گوش دهید.
۶. چگونه بعد از گذشت مدتی همچنان از فرد سوگوار حمایت کنیم؟
حمایت را به روزهای اول فقدان محدود نکنید. در روزها و هفته‌های بعد نیز با پیام، تماس یا پیشنهاد کمک مشخص سراغ او را بگیرید. به یاد داشته باشید که نیاز به همراهی ممکن است با گذشت زمان همچنان وجود داشته باشد.
